Politiek labo Italië

,,Proeftuin Italië. Hoe het mooiste land van Europa de moderne politiek uitvond,’’ is een schitterende stellingname over meer dan 150 jaar politieke geschiedenis in dit land. De auteurs, beiden historici en als docenten actief aan de universiteit van Utrecht, Pepijn Corduwener en Arthur Weststeijn verkondigen de stelling dat Italië op politiek vlak al anderhalve eeuw lang een voorloper is, als het erop aankomt om nieuwe politieke experimenten uit te proberen.  En dan gaat het zowel over het eenmakingsproces onder Garibaldi, de opkomst van het fascisme na WO I, de vestiging van de traditionele partijpolitiek na WO II, de opkomst van het populisme onder Berlusconi – twintig jaar voor Trump -, als over de doorbraak van de internetdemocratie met de 5Stelle-beweging.

Zeker een ongewone, om niet te zeggen, overmoedige stelling, want als het over politiek gaat in Italië, hoort daar meestal een meewarige blik bij vanuit de idee, dat dat land politiek niet te besturen is, omdat de burger er al lang niet meer gelooft in zijn politici. Vanwege het chronische scandalitis dat er heerst. De onoplosbare kloof tussen rijk en arm en tussen het welvarende noorden en het straatarme zuiden gaat er al eeuwenlang mee. De rechtsstaat ligt er letterlijk en figuurlijk voortdurend onder vuur, want rechters en politici worden er op straat neergeschoten. Maar net om die redenen, betogen de auteurs, gaat de politiek er steeds nieuwe, vaak zeer experimentele wegen verkennen. Een ex-verzetsman die in zijn nadagen president wordt, is de gewoonste zaak van de wereld in dat land.

Met zeer veel bravoure en tal van verwijzingen naar historische gebeurtenissen en vooral in een zeer vlotte stijl maken de auteurs hun stelling hard. Hun tijdslijn start met ,,the making of’’ van het land, met Garibaldi en duizend gewapende mannen, die het land eventjes één gaan maken, maar meteen was er ook al de keergolf met de ,,briganti’’ die niet zonder slag of stoot akkoord gingen met de hen opgelegde Piëmontisering. Deze spanningen tussen Noord en Zuid-Italië zijn nooit echt opgelost geraakt. Het sociaaleconomisch weefsel heeft zich in die 150 jaar in beide delen van het land totaal anders ontwikkeld en de kloof is eigenlijk nog groter geworden. Tegelijkertijd kent het separatisme in Italië minder succes dan in Catalonië bvb. De separatisten van de Lega Nord zijn vandaag zelf onderdeel geworden van de nationale overheid (de ,,dieven van Rome’’), het establishment van zakkenvullers dat ze vroeger zo verfoeiden. Dat hebben we dan weer te danken aan Berlusconi die de Lega mee het zwembad introk. Het is een interessant gegeven voor ons, omdat je ziet dat het in België met de NV-A dezelfde weg opgaat. Door federale regeringsdeelname aan de macht zag de partij zich net als de Lega, verplicht om zijn separatistische ambities in de vrieskast te stoppen.

P1110240

Met zijn televisie-populisme in de vorm van legendarische media-optredens, seksuele escapades was Silvio Berlusconi het Trumpisme minstens twintig jaar voor. Hij was bijna twintig jaar lang niets minder dan een schoolvoorbeeld van de personalisering van de politiek (imago-politiek), een trend die we nu volop ook in ons land kennen: personen zijn belangrijker geworden dan partijprogramma’s en van een gelikt media-optreden of ophef makende quotes wordt door de kiezer meer gesmuld dan van de tentoongespreide dossierkennis of het aantal gestelde parlementaire vragen.

En hoe meer de politicus clown wordt, des te meer de clowns zich geroepen voelen om aan politiek te doen. De werkelijkheid heeft de satire ingehaald: door toedoen van Berlusconi zijn politici mensen geworden, om wie je kunt lachen en de komiek wordt nu meer au sérieux genomen dan de politicus. Zo bereidt Berlusconi eigenlijk al de internet-democratie van Beppe Grillo en zijn 5Stelle beweging voor. In tijden van zwevende kiezers heeft Grillo met zijn internetplatform Rousseau de methode gevonden om de algemene volkswil te kanaliseren in zijn voordeel. Het positieve bij deze overgang van het ene politieke paradigma naar het andere, is dat het dit keer een overgang geweest is zonder geweld, beweren de auteurs. Ze eindigen met een positieve noot, die ze bij de volgende druk van het boek allicht mogen bijstellen. De recente racistische aanslagen op vluchtelingen, het pushback-beleid van Salvini en de ontruiming van de Romakampen deze zomer lijken er helaas op te wijzen, dat er opnieuw een externe vijand nodig is om in het land een pseudo-eenheid te vormen.


Pepijn CORDUWENER en Arthur WESTSTEIJN, Proeftuin Italië. Hoe het mooiste land van Europa de moderne politiek uitvond, is uitgegeven bij Prometeus, Amsterdam, 2018, 285p. Het bevat ook nog een zeer uitgebreide boekenlijst om verder te lezen over dit onderwerp. Met dank aan Ann, omdat ze me het boek cadeau deed voor mijn verjaardag en ik het zo mocht ontdekken.