Zwarte Piet zit bij de Gentse paters Augustijnen

De economische en sociaal-culturele achterstelling van etnische minderheden in dit land is als maatschappelijk probleem veel prangender dan het kroezelhaar, de dikke lippen en de ,,Blackface’’ van Zwarte Piet. Het is een kritiek die de afgelopen dagen niet uit de lucht was. Linkse critici die dit aanhalen, maken er dan een of/of discussie van: want hoe meer we het over dat Pietenpact hebben, hoe minder de veel acutere rassendiscriminatie door achterstelling en uitsluiting op de werkvloer, in de media, in het onderwijs aan bod komt. De Pietenpact-discussie speelt volop in de kaart van rechtse populisten, die op dat vlak het maatschappelijk status quo willen. Wie het aankaart, schiet met andere woorden in zijn eigen voet. En toch: op de site van De Morgen leer ik na de zoveelste vrije tribune, dit keer van een mij onbekende twitteraar Raf Njotea (1), dat de verdeling pro/contra Pietenpact in 24 uren tijd veranderd is van een verhouding 10/90 naar 23/76; een kleine duizend mensen hebben aan de poll deelgenomen. Als dat zo blijft na 6 december, is dat een geweldige opsteker voor diegenen die de Pietenkwestie op de agenda hebben gekregen. Als het aan dat tempo doorgaat, is Vlaanderen misschien wel binnen vier, vijf jaar klaar voor het Pietenpact, in de veronderstelling dat het bijstellen van mens- en wereldbeelden mooi lineair verloopt. Maar ook dat weten we niet met zekerheid. Te veel hypothesen dus om een strategie op te funderen. En toch zou ik na lang beraad durven pleiten voor een en/en strategie, maar dan iets meer doordacht qua timing. Het Pietenpact wel aankaarten op meer gepaste tijden, maar nog meer ook alle andere vormen van meer fundamentele economische en sociale uitsluiting en achterstelling.

De Pietenkwestie is een kluif voor communicatiewetenschappers en aanhangers van de agendasettingtheorie: wie zijn thema bovenaan de agenda krijgt, wint verkiezingen, verwerft culturele hegemonie over de gedachten van mensen. De pietenkwestie is een seizoensgebonden maatschappelijke discussie: ze begint sinds enkele jaren steevast rond de vijftiende november als de eerste sinten arriveren, wordt opgevoerd tot ongekende, emotionele hoogten en houdt dan even abrupt op na 6 december, als de schoentjes gevuld zijn. Iedereen zit in die periode al een beetje in kerst- en eindejaarssfeer, waarbij we zogezegd lief moeten zijn voor elkaar en dan komen zeurpieten die feestpret en pseudo-verdraagzaamheid verstoren. Het is dus ook een probleem van bad timing. Hadden De Buren, de verenigde onderwijskoepels en het Minderhedenforum het pact in het putje van de zomer als verworven aangekaart, er had geen haan naar gekraaid. Maar de Pietenpact-ontwerpers wilden kost wat kost tomaten kweken in volle wintertijd; zelfs als ze daarin waren geslaagd, dan smaakten de tomaten nog altijd zuur.

fuocoammare

Deze Piet komt niet uit Spanje, maar uit het kapotgeschoten Libië waar het westen orde op zaken zou stellen. Hij spoelde aan op Lampedusa (still uit Fuocoammare).

Racismeproblemen, uitsluiting en sociaal-culturele achterstelling daarentegen duiken met de regelmaat van een klok heel het jaar door op als een soort van chronische ziekte, waarvan we maar niet af geraken, in onze immer blank gewaande maatschappij, maar wel doodleuk mee doorgaan. Het vergt een doorgedreven, volgehouden inspanning om het item bovenaan de agenda te krijgen. Veel van dat soort items lokt op redacties de vermoeide reactie uit van:  ,,seen that; been there already’’, nauwelijks spectaculair genoeg voor een kolommetje van 10 regels. Het Centrum voor Gelijke Kansen en Racismebestrijding dat vroeger een sterke katalysator was in het maatschappelijk debat en veranderde van voorzitter en naam, werd sinds het aantreden van de regering Michel-De Wever opvallend meer low profile en slaagt er niet meer in om de vele kwesties bovenaan de agenda te krijgen.  Het zal allicht te maken hebben met een zekere moeheid of is het vrees voor het voortbestaan, vanuit eigen zelfbehoud? De sneer van Homans naar het minderhedenforum met het dreigement van het inhouden van subsidies aan dat forum, leert dat deze vrees niet helemaal ongegrond is.

Zo komt het dat een krant als DS na een weekend dat bol stond van Zwarte Piet-oprispingen, erin slaagde om met een primeur uit te pakken rond de beschuldiging aan het adres van het Augustijnenklooster in Gent en zijn verdoken mensen- en slavenhandel (2). Opgeslorpt als we waren door het Pietenpactdebat, viel dit schandaal nauwelijks op. Het Sint- en Pietverhaal, of de meester-slaafdialectiek, kant en klaar, de actuele versie met de blanke paters en hun 19 zwarte boys, tussen 2008 en 2014 in Gent, in negentiende-eeuwse arbeidsverhoudingen, een strak werkschema, achter de geheimzinnige muren van het klooster, ze moesten toestemming vragen om buiten te komen; sociale – en koloniale uitbuiting, waarbij zelfs priester Daens van zijn kansel zou springen. Leuk detail: wellicht om niet van imagoschade beschuldigd te worden, voegt DS in een kolommetje nog netjes toe, waarvan we de paters anders wel kennen. Dat zijn niet mensenhandel en zwartwerk, maar hun bier, hun bedevaart naar de H.Rita en hun missiewerk…

Maar geen discussieforum op een sociaal netwerk hierover: dagelijkse kost geworden dus. Een fait-divers tussen de vele andere berichten, zoals de dagelijks verdrinkende bootvluchtelingen, de minderjarige jongens en meisjes die door DVZ en Francken tegen alle kinderrechten in, van school geplukt en teruggestuurd worden, de containermensen in Zeebrugge, de jungle van Calais, enz.

Politici rollen intussen wel over elkaar heen om als eerste het pact af te schieten: BDW, Crevits, Homans, lokale burgemeesters van allerlei slag, allemaal gapen ze naar de 90% traditionele, volkseigen aanhangers van het Sint-ritueel en ze zijn er als de kippen bij om het op te nemen voor de traditie en de criticasters mee te kapittelen. Heel diep vanuit hun onderbuik en in zuivere Trumpiaanse stijl krijgen we opwellingen van algehele verachting voor de onaangepaste zwarte ketters van het MInderhedenforum gepresenteerd, met duizendmalige echo’s van hun in shock zijn, op de sociale netwerken en hoe ze het in hun hoofd halen om een onschuldig kinderfeest te verknallen. De richtlijnen van het Gelijkekansencentrum – van twee jaren geleden – worden moeiteloos in de wind geslagen:  de discussie rond het sinterklaasfeest ,,omvormen tot een constructief maatschappelijk debat’’, de hoop dat er ,,met de beeldvorming eromheen, zorgzaam zal worden omgesprongen, en dat het ‘Zwarte Piet-debat’ geen extreme proporties aanneemt. Laat het een debat worden ‘met’ elkaar en niet ‘tegen’ elkaar.’’ (3)  Allemaal stille wens gebleven.

Zelfs een geseculariseerde godsdienstfilosoof als Patrick Loobuyck (4) ziet het met lede ogen aan en ziet niet meteen een alternatief. Zelfs diegenen die luidop aankondigden dat ze er geen woorden meer aan verspillen, vanwege de populistische weergalm, kruipen toch nog in hun pen, in de hoop het tij te keren, tegen beter weten in. Want: schrijf je er over, dan wakker je alleen maar het rechts populisme aan; schrijf je er niet over, dan blijft alles bij het oude en zegeviert het maatschappelijke status quo van de ongelijkheid en het racisme, dat de reactionaire, van gesundes Volksempfinden doordrongen, conservatieve meerderheid best aangenaam vindt om in te vertoeven. Een zuivere Catch 22-situatie.

Que faire? Ik heb op aanraden van Jan Blommaert dan toch maar Jan Nederveen Pieterses studie ,,Wit over zwart. Beelden van Afrika en zwarten in de westerse populaire cultuur’’, van onder het stof gehaald. Ik dacht eigenlijk dat ik dat boek van mijn vrouw nooit meer nodig zou hebben. Bijna was het zelfs al een keer geëindigd op de Sinksenrommelmarkt. Quod non. Ik ben verantwoordelijk voor het vak cultuurwetenschappen op mijn school. Zwarte Piet staat opgenomen in hoofdstuk 10: Populaire typen. Ik lees: ,,In de figuur van de Zwarte Piet is de ambivalentie waarmee Europeanen Afrika bezien, gereproduceerd. De demon is bezworen en geknecht door een christelijke heilige. De macht van het onbekende wordt beheerst door een bisschop en de bisschop bepaalt wanneer en hoe Zwarte Piet mag optreden:  als brenger van giften of van straf.’’ Ik denk spontaan aan de bierpaters Augustijnen uit Gent en hun boys uit Togo, Benin en Ivoorkust. Wat een mooi, actueel Sint-verhaal is me dat!  ,,Zo is het Sinterklaasgebeuren een jaarlijks psychodrama dat zich op verschillende niveaus voltrekt.” (5)

(1) http://www.demorgen.be/opinie/ik-zou-het-ten-zeerste-apprecieren-mocht-u-niet-in-mijn-plaats-spreken-bb6ea8f8/8SM5h/

(2) DS, 14 november 2016, p. 4: Gentse paters beschuldigd van mensenhandel.

(3) http://unia.be/nl/artikels/zwarte-piet-het-standpunt-van-het-centrum

(4) http://www.demorgen.be/opinie/het-pietenpact-voedt-de-perceptie-dat-de-elite-haar-multiculti-agenda-door-de-strot-van-de-gewone-mens-wil-duwen-bd941463/27F0cc/

(5) Jan Nederveen Pieterse, Wit over zwart.Beelden van Afrika en zwarten in de westerse populaire cultuur,  1993, Instituut voor de tropen Amsterdam, Den Haag, p.165.